Vurdering av samtykkekompetanse

Samtykkekompetanse er det same som retten til å anten samtykke til eller nekte helsehjelp. I helselovgjevinga er det mange stader krav om å vurdera samtykkekompetansen. Det er ikkje lett å prove at pasienten ikkje har samtykkekompetanse.

 

Samtykkekompetansevurdering skal vere ei "her og no"-vurdering for den konkrete helsehjelpa som skal bli gitt. Vurderinga inkluderer bruk av skjønn og etikk og vil krevje tid til refleksjon og diskusjon, blant anna for å oppnå likebehandling og for å avgrensa bruken av tvang. Avgjerda i kvar enkelt sak kan med fordel bli kvalitetssikra ved diskusjon i tverrfaglege team.

Hjelpespørsmål

Nedanfor følgjer døme på aktuelle spørsmål som kan vera til hjelp ved vurdering av samtykkekompetansen til pasienten. Pasienten må prøve å svara på spørsmåla meir utdjupande enn med ja eller nei.

Spørsmål for å vurdera pasienten si evne til å forstå helsetilstanden sin

  • Kva plager har du no?
  • Kva trur du er årsaka til desse plagene?
  • Kva tenkjer du om situasjonen din eller problemet ditt?
  • Kva tenkjer du vi kan hjelpe deg med?


Spørsmål for å vurdera pasienten si evne til å forstå det aktuelle forslaget om helsehjelp

  • Kva for helsehjelp er det vi har gjeve deg tilbod om?
  • Kvifor trur du vi har tilrådd denne helsehjelpa for deg?
  • Trur du denne helsehjelpa er den beste for deg? Kvifor eller kvifor ikkje?
  • Kva tenkjer du om sannsynet for at helsehjelpa vil vere til nytte?
  • Kva er sannsynet for at du kan få biverknadar eller anna ulempe?
  • Kva trur du eigenleg vil skje med deg viss du seier ja til helsehjelpa? Viss du seier nei?
  • Kva trur du vil skje med deg viss ikkje noko vert gjort?


Spørsmål for å vurdera pasienten si evne til å resonnera med sitt eige verdisyn rundt dei faktiske tilhøve

  • Kva for faktorar/tema er mest viktig for deg når du skal vurdere om du skal ta imot helsehjelpa?
  • Kva tenkjer du er fordelane ved å ta imot helsehjelpa?
  • Kva tenkjer du er ulempene ved å ta imot helsehjelpa?
  • Kva tenkjer du er fordelane ved å nekte helsehjelpa?
  • Kva tenkjer du er ulempene ved å nekte helsehjelpa?
  • Stolar du på dei som skal gje denne helsehjelpa? Kvifor eller kvifor ikkje?
  • Kva trur du vil skje med deg no?


Spørsmål for å vurdera pasienten si evne til å uttrykkja eit val

  • Du har fått mykje informasjon om tilstanden din. Kva meiner du er den beste helsehjelpa for deg akkurat no?
  • Har du avgjort kva for helsehjelp som er best for deg akkurat no?
  • Vi har diskutert fleire ulike alternativ, kva ynskjer du å gjera?


Døme på sjukelege førestillingar

Her er nokre døme på sjukelege førestillingar som direkte påverkar evna til å kunna gje samtykke til helsehjelpa:

  • sjukeleg førestilling om at helsehjelpa er direkte skadeleg
  • sjukeleg førestilling om at "nokon andre" er motstandar av helsehjelpa
  • sjukeleg førestilling om at helsepersonellet som skal gje helsehjelpa vil pasienten vondt eller er ein del av ein konspirasjon (paranoia retta mot helsevesenet)

Misforståingar

Det er mange misforståingar knytt til å vurdera samtykkekompetansen til pasientar, til dømes:

  • "pasientar som ikkje følgjer legen sitt råd har redusert samtykkekompetanse"
  • "pasientar som er tvangsinnlagde eller er demente manglar samtykkekompetanse"
  • "når samtykkekompetanse manglar, så manglar han for alle avgjerder om helsehjelp"
  • "mangel på samtykkekompetanse er permanent"
  • "alle som er psykotiske/har diagnosen schizofreni manglar samtykkekompetanse"

Det er viktig at helsepersonell ser at til slike "kjappe konklusjonar" og misforståingar ikkje får påverka vurdering av samtykkekompetanse.